Байқаушы

Байқаушы дегенің кім

Байқаушы – сайлау барысында заңдылықтың сақталуын қадағалайтын саяси партияның, қоғамдық бірлестіктің, коммерциялық емес ұйымның немесе халықаралық миссияның өкілі. Оның басты міндеті – сайлау процесінің жариялылығын, ашықтығын және адалдығын қамтамасыз ету.

Байқаушылардың қатысуы – сайлаудың демократиялылығының маңызды кепілі. Олар дауыс беру рәсімін, дауыстарды санауды, хаттамаларды ресімдеуді және оларды жоғары тұрған комиссияларға беруді бақылайды. Байқаушы комиссияның жұмысына араласпайды, бірақ бұзушылықтарды тіркеуге және олар туралы ресми түрде хабарлауға құқылы.

Қазақстанда байқау институты «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңымен бекітілген, бұл байқаушылардың қызметін сайлау процесінің ажырамас бөлігіне айналдырады.

Байқаушылардың құқықтық мәртебесі және аккредиттелуі   

Заңның 20-1 бабына сәйкес, байқаушылар тек келесі ұйымдар ұсынған Қазақстан Республикасының азаматтары бола алады:

• саяси партиялар;
• аккредиттелген қоғамдық бірлестіктер;
• коммерциялық емес ұйымдар.

Мұндай ұйымдарды аккредиттеуді Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) бір жыл мерзімге жүргізеді. Ол үшін ұйым келесілерді ұсынуы қажет:

1. ОСК нысаны бойынша өтініш;
2. сайлауды бақылау құқығын растайтын жарғыдан үзінді көшірме.

Аккредиттеуден бас тарту үшін негіздер:

• құжаттардың толық топтамасын тапсырмау;
• жарғының заң талаптарына сәйкес келмеуі;
• ұйым қызметінің тоқтатылуы немесе таратылуы.

Аккредиттеуден кейін ұйым өз бақылаушыларын мөрмен куәландырылған куәлік бере отырып, учаскелерге жібере алады. Құжат жеке куәлікті көрсеткен кезде ғана жарамды және сайлау комиссиясының төрағасы есепке алу журналында тіркеледі.

Халықаралық бақылаушылар мен шетелдік БАҚ өкілдері бөлек – Сыртқы істер министрлігі және ОСК арқылы аккредиттеледі (20-2 бап).

Байқаушының құқығы

Байқаушы сайлау процесін оның барлық кезеңдерінде нақты бақылауға мүмкіндік беретін кең өкілеттіктерге ие. Конституциялық заңның 20-1 бабына сәйкес бақылаушы келесілерге құқылы:

• сайлау комиссияларының отырыстарына қатысуға;
• сайлау және дауыстарды санау кезінде дауыс беру бөлмесінде болуға;
• дауыс беру барысын және барлық әрекеттерді нақты көру мүмкіндігімен санау рәсімін бақылауға;
• учаскеден тыс дауыс беруді қоса алғанда, дауыс берушілердің саны туралы мәліметтер алуға;
• тасымалданатын сайлау жәшіктерін тасымалдауға;
• пайдаланылмаған бюллетеньдерді өтеу кезінде қатысуға;
• дауыс беру процесіне кедергі келтірместен фото-, аудио- және бейнетүсірілімдерді түсіруге;
• дауыс беру қорытындылары туралы хаттамалармен танысу және олардың куәландырылған көшірмелерін алуға;
• хаттамалардың жоғары тұрған комиссияларға берілуін қадағалауға;
• комиссияға бұзушылықтар туралы жазбаша өтініштермен және актілермен жүгінуге, олардың хаттамаға қосылуын талап етуге;
• комиссияның әрекеттеріне немесе әрекетсіздігіне жоғары тұрған комиссияға немесе сотқа шағымдануға.

Бұл құқықтар ашықтықты қамтамасыз етеді және байқаушыларға дауыстарды әділ санаудың тәуелсіз куәгерлері ретінде қызмет етуге мүмкіндік береді.

Байқаушының міндеттері

Байқаушы бейтараптық пен объективтілікті сақтай отырып, заң шеңберінде қатаң әрекет етуі керек. Конституциялық заңға сәйкес ол міндетті:

• өзімен бірге жеке басын куәландыратын құжатты және ұйымнан жолдаманы алып жүруге;
• сайлау комиссиясының жұмысына араласпауға;
• дауыс беруге немесе санауға кедергі келтіретін әрекеттерді жасамауға;
• комиссия төрағасының учаскедегі тәртібіне қатысты талаптарын орындауға;
• өз ескертулерін тек расталған фактілерге негіздеуге;
• бейтараптықты сақтау, кандидаттарға немесе партияларға қатысты артықшылық білдірмеуге;
• дауыс беру құпиясын сақтау және үгіт жүргізбеуге;
• фото- және бейнематериалдарды тарату кезінде заңнама талаптарын сақтауға.

Осы ережелер бұзылған жағдайда учаскелік комиссия бақылаушыны тіркеуден шығаруға құқылы.

Байқаушылардың түрі

Қазақстандағы сайлауға байқаушылардың екі түрі қатысады:

1.       Ішкі (қазақстандық) – саяси партиялардың, қоғамдық және коммерциялық емес ұйымдардың өкілдері.

2.       Халықаралық – ОСК аккредиттелген шет мемлекеттер мен ұйымдардың байқаушылары.

Шетелдік байқаушылардың құқығы:

• сайлау процесінің барлық кезеңдеріне қатысуға;
• сайлау барысы туралы ақпарат алуға;
• дауыс беру және санау кезінде учаскелерде бақылау;
• сайлауға қатысушылармен кездесу және көпшілік алдында мәлімдеме жасау.

Бұл ретте олар комиссиялардың жұмысына араласа алмайды және бейтараптықты сақтауға міндетті. ОСК заңнаманы немесе халықаралық нормаларды бұзғаны үшін аккредиттеуді кері қайтарып алуға құқылы.

Әділ сайлауды қамтамасыз етудегі байқаушының рөлі

Байқаушы – қоғамның сайлауға деген ашықтығының, заңдылығы мен сенімінің кепілі. Оның қатысуы барлық қатысушыларды тәртіпке келтіреді, бұзушылықтар қаупін азайтады және дауыс беру нәтижелеріне деген сенімді арттырады.

Байқаушылар ықпал етеді:

• бұрмаланудың алдын алуға;
• бұзушылықтарды тіркеуге және құжаттауға;
• сайлаушылар мен кандидаттардың құқықтарын қорғауға;
• демократиялық дәстүрлерді нығайтуға.

Олардың жұмысының арқасында сайлаудың объективті бейнесі қалыптасады, ал ол азаматтар үшін ғана емес, Қазақстанның халықаралық имиджі үшін де маңызды.

Құқық пен жауапкершілікті қорғау

Егер байқаушы оның құқықтары бұзылған деп есептесе, ол құқылы:

• жоғары тұрған сайлау комиссиясына жүгінуге;
• сотқа шағым беруге.

Шағымдар келіп түскен күні қаралады, бұл жедел ден қоюға кепілдік береді. Бұл ретте бақылаушы өз өтініштерінің дұрыстығына жеке жауапты болады және заң шеңберінде әрекет етуге міндетті.

Қорытынды

Байқаушы – сайлау процесінің тәуелсіз бақылаушысы, оның әрекетіне дауыс беру нәтижелеріне деген қоғамның сенімі байланысты. Ол жай ғана куәгер емес, сайлаудың ашықтығы мен заңдылығын қамтамасыз етудің белсенді қатысушысы. Байқаушылардың, комиссия мүшелерінің және БАҚ өкілдерінің құрметпен өзара іс – қимылы ашықтық пен сенім ахуалын қалыптастырады, демек-Қазақстанда демократиялық мәдениетті дамытуға берік негіз қалыптастырады.