Сайлаушы
Сайлаушы деген кім
Сайлаушы – он сегіз жасқа толған және белсенді сайлау құқығы бар Қазақстан Республикасының азаматы. Бұл сайлау процесінің басты қатысушысы болып табылатын сайлаушы, өйткені сайлау нәтижесі оның шешіміне байланысты.
Әр азаматтың дауысы бірдей заңды күшке ие. Сайлауға қатысу-бұл құқық қана емес, сонымен қатар елдің болашағы үшін азаматтық жауапкершіліктің көрінісі. Сайлаушы өз таңдауында еркін, ал дауыс беруге қатысу ерікті – ешкім азаматты дауыс беруге немесе белгілі бір кандидатқа дауыс беруге мәжбүрлей алмайды.
Сайлаушының құқықтары
Сайлаушының Конституциямен және заңмен бекітілген кең ауқымды құқықтары бар:
• 18 жасқа толғанда сайлау құқығына ие болу. Толыққанды жасқа жеткен әрбір азамат сайлаушылар тізіміне енгізіледі.
• Жеке және құпия түрде дауыс беру. Құпия дауыс беру заңмен қорғалған, ешкім азаматтың таңдауын бақылауға құқылы емес.
• Сайлауларға тең құқықпен қатысу. Әрбір дауыс бірдей мәнге ие – тең сайлау құқығы принципі.
• Сайлау туралы сенімді ақпарат алу. Сайлаушы дауыс беру күні, учаске орны, кандидаттар тізімі және дауыс беру тәртібі туралы уақтылы хабарлануы тиіс.
• Өзі туралы мәліметтердің сайлаушылар тізімінде дұрыс екендігін тексеру. Дауыс беру күнінен 15 күн бұрын сайлауға қатысуға құқығы бар азаматтар тізімі танысу үшін жарияланады.
Әрбір сайлаушы өз учаскесіне жеке келіп, тізімде өзін тексеруге және көрсетілген мәліметтердің дұрыстығын қадағалауға құқылы. Қателік табылған жағдайда немесе тізімге енгізілмеген жағдайда азамат түзетулер енгізу үшін жазбаша өтініш беруге құқылы. Комиссия өтінішті түскен күні қарауға міндетті.
Егер комиссияның шешімі өтініш берушіні қанағаттандырмаса, ол сотқа шағымдана алады, ал сот шағымды түскен күні қарауы тиіс.
Тізімдерді және жеке басын куәландыратын құжатты тексеру
Тізімдегі мәліметтерді тексеру және дауыс беруге қатысу үшін сайлаушы жеке басын куәландыратын құжатты (Қазақстан Республикасы азаматының паспорты немесе жеке куәлігі) көрсетуге міндетті. Мәліметтер тек құжат көрсетілген жағдайда тексеріледі, ал азамат тек өзіне қатысты ақпаратты көре алады. Тізімдерді қоғамдық қолжетімді стендтерге орналастыруға жол берілмейді.
Қажет болған жағдайда комиссия тізімге өзгерістер немесе түзетулер енгізеді – мысалы, фамилияда, мекенжайда немесе туған күнде қате болса. Барлық өзгерістер өтініш түскен күні тіркеледі.
Дауыс беруге қатысу формалары
Дауыс беру азаматтардың тұрғылықты жері бойынша құрылған сайлау учаскелерінде өткізіледі. Алайда заң әрбір азаматтың дауыс беру құқығын қамтамасыз ету үшін қосымша қатысу формаларын қарастырады.
1. Есептен шығару куәлігі бойынша дауыс беру.
Егер азамат дауыс беру күні өзінің тұрғылықты жерінен тыс жерде болса, ол алдын ала есептен шығару куәлігін ала алады. Куәлік учаскелік комиссиядан жеке басын куәландыратын құжатты көрсету арқылы беріледі және басқа учаскеде дауыс беруге мүмкіндік береді. Куәліктерді беру дауыс беру күнінен бір күн бұрын, жергілікті уақыт бойынша сағат 18:00-де тоқтатылады. Куәліктер қатаң есепке алынатын бланктер болып табылады, көшірмелері берілмейді.
2. Тұрғылықты жері бойынша (учаскеден тыс) дауыс беру. Егер сайлаушы денсаулығына байланысты, отбасының ауырған мүшесіне күтім жасау немесе қолжетімсіз аймақта тұру себебінен учаскеге келе алмаса, ол тұрғылықты жері бойынша дауыс беру туралы өтініш бере алады.
Мұндай өтініштер тізімдер жарияланған сәттен бастап дауыс беру күні сағат 12:00-ге дейін қабылданады. Учаскелік комиссия учаскеден тыс дауыс беруді ұйымдастырады және тізімге сәйкес белгіні енгізеді.
Сайлаушының міндеттері
Сайлаушының құқықтары белгілі міндеттермен қатар жүреді:
• Жеке дауыс беру. Бюллетеньді басқа тұлғаға беруге тыйым салынады.
• Сайлау учаскесінде тәртіп сақтау. Басқа азаматтарға кедергі жасауға, насихат жүргізуге немесе тыныштықты бұзуға болмайды.
• Сайлау комиссиясының мүшелерін және басқа қатысушыларды құрметтеу. Комиссияның жұмысына араласу мүмкін емес.
• Комиссияның заңды талаптарын орындау. Сайлаушы дауыс беру ережелеріне бағынуға міндетті.
Дауыс беру тәртібін бұзу, бюллетеньдерді бүлдіру немесе дауыс беру құпиясын ашу әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке әкелуі мүмкін.
Сайлаушының құқықтарын қорғау және шағымдану
Әрбір азамат сайлау құқықтарын қорғауға құқылы.
Құқықтары бұзылған жағдайда ол мына органдарға жүгіне алады:
• учаскелік комиссияға – қателіктерді түзету немесе түсіндіру үшін;
• жоғары тұрған аумақтық комиссияға – егер учаскелік комиссияның шешімі қанағаттандырмаса;
• сотқа – дауды түпкілікті шешу үшін.
Тізімге енгізу немесе дауыс беру рәсіміне байланысты шағымдар мен өтініштер түскен күні қаралады, бұл бұзылған құқықтардың тез қалпына келуін қамтамасыз етеді.
Қорытынды
Сайлаушы – тек дауыс беруші ғана емес, сайлау процесінің басты тұлғасы. Оның белсенділігінен, мұқияттығынан және заңға бағынушылығынан сайлаудың әділдігі мен қоғамның оның нәтижелеріне деген сенімі тәуелді болады. Өз дауыс құқығына құрметпен қарау, тізімдегі мәліметтерді тексеру, дауыс беруге қатысу және учаскеде тәртіп сақтау – бұл жетілген азаматтық ұстаным мен өз елінің болашағына жауапкершілік таныту болып табылады.
2