Демократия – халықтың күші
Демократия дегеніміз не
Демократия сөзі көне грек тіліндегі demos – «халық» және kratos – «билік» деген сөздерден шыққан. Тура мағынасында бұл – халық билігі, яғни азаматтар қоғам мен мемлекеттің өміріне әсер ететін шешімдерді қабылдауға қатысатын мемлекеттік құрылым түрі.
Демократиялық мемлекетте биліктің қайнар көзі – халық.
Азаматтар ғана мүдделерін кім қорғайтынын, қандай заңдар қабылданатынын және елдің қандай бағытта дамитынын айқындайды.
Демократияның басты ерекшелігі – барлық адамның заң алдында теңдігі және әр азаматтың әлеуметтік жағдайына, ұлтына, тіліне, дініне немесе табысына қарамастан, мемлекетті басқаруға қатысу мүмкіндігі.
Демократияның тарихи бастаулары мен түрлері
Алғашқы демократиялық институттар ерікті азаматтар халық жиналыстарына қатысып, маңызды мәселелер бойынша дауыс берген ежелгі Грекияда, әсіресе Афинада пайда болды.
Алайда ежелгі демократия шектеулі болды – басқаруға әйелдер, құлдар мен шетелдіктер қатысқан жоқ.
Қазіргі заманғы демократия бірнеше ғасырлар бойы қалыптасты.
Еуропа мен Солтүстік Америкада біртіндеп сайланбалы парламенттер, конституциялар, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау жүйесі пайда болды.
Демократиялық мемлекеттің классикалық қағидаттары Ағартушылық дәуірінде қалыптасып, қазіргі көптеген елдердің Конституцияларының негізін қалады.
Бүгінгі таңда демократияның екі негізгі түрі ерекшеленеді:
| Түрі | Негізі |
|---|---|
| Тікелей | Азаматтар шешімдерді өздері қабылдайды – мысалы, референдум арқылы. |
| Өкілдік | Халық өз өкілдерін (депутаттарды, президенттерді, әкімдерді және т.б.) сайлайды, олар азаматтардың атынан шешімдер қабылдайды. |
Әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да, тікелей қатысу элементтері бар өкілетті демократия әрекет етеді (мысалы, референдумдар, қоғамдық талқылаулар, петициялар).
Демократияның негізгі қағидаттары
Демократия тек сайлаумен ғана шектелмейді. Бұл – қоғам өмірі құрылатын қағидалар мен ережелердің тұтас жүйесі.
| Қағида | Қысқаша түсініктеме |
|---|---|
| Халық билігі | Билік көзі – халық. Барлық мемлекеттік органдар оның атынан және оның мүддесі үшін әрекет етеді. |
| Биліктің бөлінуі | Заң шығарушы, атқарушы және сот билігі тәуелсіз болып табылады және бір-бірін бақылап отырады |
| Заңдылық және құқықтың үстемдігі | Барлығы – азаматтан бастап президентке дейін – заң алдында тең. |
| Сөз және пікір еркіндігі | Әркім өз ұстанымын білдіруге, билікті сынауға және қоғамдық талқылауларға қатысуға құқылы. |
| Саяси плюрализм | Елде әртүрлі партиялар, қозғалыстар және пікірлер болуы мүмкін. Бұл әлсіздік емес, керісінше, тірі қоғамның көрінісі. |
| Биліктің сайланбалылығы және есеп берушілігі | Азаматтардың сайлау құқығы бар және сайлануға құқылы, ал сайланған тұлғалар сайлаушылар мүддесі үшін әрекет етуге міндетті. |
Қазақстандағы демократия
Қазақстан Республикасының Конституциясында негізгі демократиялық қағидалар бекітілген. 1-бапта былай делінген:
«Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары».
Бұл азамат пен оның құқықтары басқару жүйесінің ортасында тұратынын білдіреді. Президент, Парламент, Мәслихаттар, әкімдер – барлығы халық тарапынан сайланады немесе заңмен белгіленген тәртіп бойынша тағайындалады.
Қазақстандағы негізгі демократиялық элементтер:
- Президенттің, Парламент депутаттарының және жергілікті өкілді органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының сайланбалы болуы.
- Сөз және пікір еркіндігі (заң шеңберінде).
- Саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктердің көптүрлілігі.
- Биліктің бөлінуі: заң шығарушы (Парламент), атқарушы (Үкімет, әкімдер) және сот билігі.
- Азаматтардың сайлаулар, қоғамдық кеңестер, заң жобаларын талқылау, өтініштер мен электрондық петициялар арқылы тікелей қатысуы.
Қазақстан халықтың қатысу механизмдерін кезең-кезеңімен нығайтуда – саяси жүйе жаңартылуда, қоғамдық бақылау институттары дамуда, мемлекеттік органдардың ашықтығы артуда.
Демократиялық мемлекеттегі азаматтың рөлі
Демократия белсенді және жауапты азаматтарсыз мүмкін емес. Сайлау құқығы – бұл тек мүмкіндік қана емес, сонымен қатар елін әділетті және мықты көргісі келетін әрбір адамның міндеті.
Азаматтың рөлі бірнеше формада көрінеді:
- Сайлауға қатысу. Дауыс беру арқылы адам елдің болашағын анықтап, сенетін адамдарға билікті тапсырады.
- Қоғамдық өмірге қатысу. Қоғамдық бірлестіктерге, еріктілер ұйымдарына қосылуға, заңдар мен жобаларды талқылауға қатысуға болады
- Билікке бақылау. Азаматтар билік органдарының қызметі туралы ақпарат алуға, өтініштер жолдауға, қоғамдық кеңестер мен тыңдауларға қатысуға құқылы.
- Өз шешімдеріне жауапкершілік. Белсенді қатысу саналы тәсілді талап етеді: бағдарламаларды, фактілерді зерттеу, ақпаратты объективті қабылдау.
Демократия – тек құқықтар ғана емес, сонымен қатар жалпы болашаққа жауапкершілік. Егер азаматтар бейжай болса, билік халықпен байланысын жоғалтады; ал қоғам белсенді болса, мемлекет тұрақты және әділетті дамиды
📘 Не есте сақтау маңызды
Демократия – бұл билік халыққа тиесілі екенін білдіреді.
Оның негізгі принциптері – заңдылық, теңдік, пікір еркіндігі және азаматтардың қатысуы.
Қазақстанда осы принциптер Конституцияда бекітілген және сайлау арқылы, сондай-ақ өкілдік билік институттары арқылы жүзеге асырылады.
Әр дауыс маңызды, өйткені азаматтар билікті қалыптастырады және оның сапасына жауап береді.
Демократия тек азаматтар белсенді, хабардар және басқалардың пікірін құрметтеген кезде ғана жұмыс істейді.
Қорытынды
Демократия – бұл тек басқару формасы ғана емес, сонымен бірге мемлекет пен азаматтар арасындағы өзара әрекет мәдениеті. Ол әр азаматтан саналы болуды, заңға құрмет көрсетуді және қоғам өміріне қатысуға дайын болуды талап етеді.
Қазақстан өз саяси жүйесін дамыта отырып, осы демократиялық негіздерді – билік органдарының сайланғыштығынан бастап, шешімдердің ашықтығына және азаматтарды басқаруға тартуға дейін нығайтуға ұмтылады.
Демократияның болашағы әрбір азаматтың белсенділігіне байланысты: азаматтар өзінің дауыс беру құқығын саналы түрде пайдаланған сайын, мемлекет мықты әрі әділетті болады.