Сайлау қалай өтеді
Сайлаулар кезең-кезеңімен өтеді: кандидаттарды тағайындау, ұсыну және тіркеу, үгіт-насихат жүргізу, дауыс беру және нәтижелерді шығару. Айқындық пен ашықтық – адал сайлаудың негізгі белгілері.
Сайлау дегеніміз не және ол неге қажет
Сайлау – бұл халықтың мемлекеттегі билікті жүзеге асырудағы негізгі құралы.
Сайлау арқылы азаматтар тек жеке адамдарды таңдамай, билік органдарын қалыптастырады, ал олардың шешімдері елдің, өңірдің, қаланың, ауданның және ауылдық округтің өміріне әсер етеді.
Қазақстан Республикасында сайлау «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңымен реттеледі, ол сайлауды тағайындау, өткізу және нәтижелерін бақылау тәртібін белгілейді.
Сайлаудың басты мақсаты – халықтың еркін білдіруін қамтамасыз ету. Бұл әділ және ашық болу үшін бүкіл процесс нақты кезеңдерге бөлінген, әр кезеңнің өз ережелері мен мерзімдері бар.
1 кезең. Сайлауды тағайындау
Сайлау ресми тағайындау актісінен басталады, ол дауыс беру күнін белгілеп, сайлау кампаниясын іске қосады.
Бұл шешім заңға сәйкес қабылданады: президенттік және парламенттік сайлаулар үшін – Қазақстан Республикасының Президентімен.
Мәслихаттар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары үшін – Орталық немесе аумақтық сайлау комиссиясы.
Акт жарияланғаннан кейін барлық маңызды мерзімдерді санау басталады: кандидаттарды ұсыну және тіркеу, үгіт-насихат жүргізу, сайлаушылар тізімін дайындау.
Бұл кезеңнің ашықтығы мен көрнекілігі процестің айқын болуын және азаматтардың дауыс беру күні, орны мен тәртібі туралы хабардар болуын қамтамасыз етеді.
Сайлаудың күнтізбелік жоспары
Сайлауды тағайындаумен қатар, кандидаттарды ұсыну мен тіркеуден бастап, дауыс беру қорытындыларын шығару кезеңіне дейін барлық негізгі іс-шаралардың мерзімдері мен тәртібі егжей-тегжейлі көрсетілген негізгі іс-шаралардың күнтізбелік жоспары бекітіледі.
Күнтізбелік жоспар сәйкес сайлау комиссиясы тарапынан бекітіледі және сайлау процесіне қатысатын барлық тараптар үшін міндетті болып табылады.
Бұл жоспар кандидаттар мен сайлаушылар үшін айқын ұйымдастыру, ашықтық және тең жағдайларды қамтамасыз етеді.
📅 Ауылдық округ әкімдерін сайлаудың типтік күнтізбелік жоспарымен бөлек парақшада танысуға болады:
2 кезең. Сайлау комиссиялары мен сайлаушылар тізімдерін қалыптастыру
Процесті ұйымдастыру үшін орталық, аумақтық, аудандық және учаскелік сайлау комиссиялары құрылады. Дәл осы комиссиялар дауыс беруге дайындық, сайлауды өткізу және дауыстарды есептеу үшін жауап береді.
Сонымен қатар, сайлаушылар тізімдері жасалады. Қазақстан Республикасының 18 жастан асқан әрбір азаматының дауыс беру құқығы бар, және оның тегі тұрақты тұратын жеріндегі сайлау учаскесінің тізіміне енгізілуі тиіс.
Азамат өз тегінің тізімде бар-жоғын алдын ала тексеріп, дауыс беру күні қателіктерді алдын ала алады.
3 кезең. Кандидаттарды ұсыну және тіркеу
Сайлаулар тағайындалғаннан кейін саяси партиялардан немесе өзін-өзі ұсыну арқылы (сайлау түріне байланысты) кандидаттарды ұсыну басталады.
Әр кандидат мына талаптарға сай болуы керек:
• Қазақстанның азаматы болу;
• белгілі бір жасқа толу;
• құжаттарды тапсыру және қол жинау ережелерін сақтау (қажет болса).
Құжаттар тексерілгеннен кейін сайлау комиссиясы кандидаттарды тіркейді, және дәл осы сәттен бастап олар ресми мәртебеге ие болады.
4 кезең. Сайлау алдындағы үгіт-насихат
Тіркелген кандидаттардың үгіт-насихат жүргізуге – яғни өз бағдарламалары, идеялары мен жоспарлары туралы сайлаушыларға айтуға құқығы бар.
Үгіт-насихат келесі түрде жүргізілуі мүмкін:
- БАҚ арқылы (теледидар, радио, баспа және интернет-басылымдар);
- сайлаушылармен кездесулерде;
- үгіт материалдарының көмегімен – плакаттар, баннерлер, парақшалар;
- кандидаттар өз ұстанымдарын көпшілік алдында талқылайтын дебаттар арқылы.
Маңыздысы – үгіт жүргізу адал әрі заңды болуы тиіс. Әкімшілік ресурсты пайдалану, басқа кандидаттар туралы жалған ақпарат тарату, сайлаушыларды сатып алуға тыйым салынады.
Үгіт кезеңі аяқталғаннан кейін «үнсіздік күні» басталады – дауыс беруге бір тәулік қалғанда. Бұл күні сайлаушылардың шешімді сабырлы түрде қабылдауы үшін үгіт жүргізуге тыйым салынады.
5 кезең. Дауыс беру күні
Бұл сайлау процесінің негізгі кезеңі.
Дауыс беру бір күнде өткізіледі, жергілікті уақыт бойынша сағат 7:00-ден 20:00-ге дейін (басқаша белгіленбесе).
Сайлау учаскесінде азамат кандидаттар немесе партиялардың тізімі бар бюллетень алады, таңдалған нұсқаның жанына белгі қойып, бюллетеньді мөлдір жәшікке салады.
Өздері келуге мүмкіндігі жоқ азаматтар үшін учаскеден тыс дауыс беру қарастырылған – сайлаушының өтініші бойынша, мысалы, денсаулық жағдайына байланысты.
Дауыс беру кезінде учаскеде бақылаушылар, партиялар мен кандидаттардың өкілдері, БАҚ өкілдері болады, олар процесстің айқындығын қадағалайды
6 кезең. Дауыс беруді санау және қорытынды шығару
Сайлау учаскесі жабылғаннан кейін сайлау комиссиясы дауыс беру жәшіктерін ашады және бюллетеньдерді санайды. Бұл процесс көпшілік алдында, бақылаушылар мен кандидаттардың өкілдерінің қатысуымен өтеді.
Нәтижелер протоколмен ресімделіп, жоғары тұрған комиссияға жіберіледі. Содан кейін ресми сайлау нәтижелері жарияланады – кім жеңгені және әр қатысушы қанша дауыс алғаны көрсетіледі.
Егер кандидат немесе партия нәтижеге келіспесе, олар шағым немесе аппеляция бере алады. Бұл ашықтықтың маңызды бөлігі: әркім заң аясында өз мүддесін қорғау құқығына ие.
8. Адал сайлаудың қағидаттары
Егер келесі қағидалар сақталса сайлаулар демократиялық болып саналады:
| Қағида | Мағынасы |
|---|---|
| Барлыққа жалпы | Дауыс бере алатын әрбір азамат – 18 жасқа толған адам. |
| Тең | Әрбір сайлаушының дауысы бірдей мәнге ие. |
| Тікелей | Азаматтар өз өкілдерін тікелей таңдайды. |
| Құпия | Ешкім де сайлаушының кімге дауыс бергенін білуге құқылы емес. |
| Еркін | Дауыс беру ерікті түрде, қысымсыз өтеді. |
| Айқын | Процесске партиялардың, БАҚ пен қоғамдық ұйымдардың өкілдері бақылау жүргізуі мүмкін. |
Қазақстан тәжірибесі
Қазақстандағы сайлау азаматтарға ақпаратқа қолжетімділік пен ашықтық принциптері сақталған түрде өткізіледі.
Қазіргі таңда сайлаушыларды ақпараттандырудың заманауи әдістері белсенді қолданылады – ресми сайттарда мәліметтер жариялау, әлеуметтік желілерде хабарландырулар жасау, сондай-ақ азаматтар қай сайлау учаскесінде дауыс бере алатыны, сонымен қатар дауыс беру күні мен уақыты көрсетілген SMS-хабарламалар жіберу.
Дауыс беру күні сайлау комиссияларының стендтерінде нәтижелер бойынша хаттамалар ілініп, соңғы нәтижелер бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады. Қоғамдық бақылаушылар мен жастар ұйымдарының қатысуына ерекше көңіл бөлінеді, олар сайлау процесінің ашықтығын қамтамасыз етеді.
📘 Нені есте сақтау қажет
- Сайлау кезең-кезеңімен өтеді: тағайындау, тіркеу, үгіт-насихат, дауыс беру, қорытынды шығару.
- Әр кезең заңмен реттеледі және сайлау комиссияларының іс-әрекеттерімен бірге жүргізіледі.
- Айқындық пен ашықтық – адал сайлаудың басты белгілері.
- Бақылаушылар мен БАҚ қатысуы – қоғамдық бақылаудың кепілі.
- Әрбір азаматтың дауыс беруге құқығы бар және оны жауапкершілікпен пайдалануы қажет.
Қорытынды
Сайлау – бұл тек бір күндік оқиға емес, әрбір дауыстың естіліп, есепке алынуын қамтамасыз етуге бағытталған іс-әрекеттер жүйесі. Азамат сайлау процесінің қалай өтетінін жақсы түсінген сайын, учаскеде өзін сенімді сезінеді және нәтижелерге сенім жоғарылайды. Адал сайлау хабардар сайлаушыдан басталады.