Көпшілік қағидасы және азшылықты құрметтеу
Демократиялық қоғамда көпшілік жеңіске жетеді, бірақ азшылық өз пікірін білдіру құқығын сақтайды. Елдің бірлігі көзқарастардың біркелкілігіне емес, әрқайсысының таңдауын құрметтеуге негізделген.
Көпшілік принципі нені білдіреді
Демократия билік халыққа тиесілі, ал шешімдер көпшіліктің еркіне сәйкес қабылданады деген идеяға негізделген.
Көпшілік принципі-бұл ұжымдық шешімдер қабылдау тәсілі, онда нәтиже көптеген азаматтардың дауыс беру тәсілімен анықталады.
Бұл қағида президентті, депутаттарды, жергілікті өзін-өзі басқару органдарына, қоғамдық бірлестіктерге, тіпті үй тұрғындарының жиналыстарына сайлауда қолданылады.
Ол басқарудың тиімділігін қамтамасыз етеді: шешімдер көпшіліктің белгілі бір мәселе бойынша келісімінің болған кезінде қабылданады.
Алайда, көпшілік қағидасы азшылықтың пікірлерін елемеуге немесе басуға болады дегенді білдірмейді. Сондықтан демократиялық мемлекеттер оны екінші, бірдей маңызды қағидатпен – яғни азшылықтың құқықтарын құрметтеумен толықтырады.
Неліктен азшылықтың пікірін құрметтеу маңызды
Азшылық-бұл басқаша ойлайтын, басқа кандидатқа дауыс беретін немесе басқа көзқарасты білдіретін қоғамның бөлігі. Кез-келген қоғамда пікірлердің әртүрлілігі табиғи және сөзсіз.
Демократиялық құрылымда азшылық өз көзқарастарын білдіруге, қоғамдық өмірге қатысуға, партиялар, қозғалыстар мен БАҚ құруға және өз мүдделерін заңды түрде қорғауға құқылы.
Бұл үш себеп бойынша қажет:
| Себебі | Түсіндіру |
|---|---|
| 1.Бостандық кепілдігі | Егер азшылыққа пікір білдіруге тыйым салынса, демократияның өзі жоғалады. |
| 2. Көпшіліктің қателіктерін түзету | Тарихта көбшіліктің шешімдері жиі қате болып шыққан. Азшылықтың сыни пікірі оларды түзетуге көмектеседі. |
| 3. Прогрестің негізі | Жаңа идеялар жиі дәл азшылық арасында пайда болады – олар өзгерістерді қозғаушы күшке айналады. |
Осылайша, азшылықты құрметтеу – мемлекеттің әлсіздігі емес, оның жетілгендігінің көрсеткіші.
Көпшілік пен азшылық арасындағы тепе-теңдікке қалай қол жеткізіледі
Мемлекет көпшіліктің еркі диктатқа айналмайтындай және азшылықтың құқықтары бұзылмайтындай тетіктер құруы керек.
Бұл тепе-теңдікке келесілер арқылы қол жеткізіледі:
• Құқықтар мен бостандықтардың конституциялық кепілдіктері – заң аясында білдірілген пікір үшін ешкім жазаланбайды.
• Тежегіштер мен қарсы салмақтар жүйесі – парламент, соттар, БАҚ және қоғамдық ұйымдар биліктің асыра қолданылуын болдырмайды.
• Сөз және жиналыстар бостандығы – өз позициясын ашық білдіру мүмкіндігі қоғамды тұрақты етеді.
• Пропорционалды өкілдік – депутаттарды сайлау кезінде «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңда партиялық тізімдер бойынша мандаттарды бөлу механизмі бекітілген: белгіленген деңгейден өткен партиялар парламентте дауыс санына қарай пропорционалды орындар алады, бұл азшылық өкілдерінің билік органдарында көрінуіне мүмкіндік береді.
Мұндай жүйе қоғамның барлық топтарына ел өміріне қатысуға және өз маңыздылығын сезінуге мүмкіндік береді.
Тарихи мысалдар мен сабақтар
Көптеген елдердің тарихынан азшылықты елемеудің немен аяқталатынын көруге болады:
• көзқарасқа қысым көрсету – қоғамдағы қақтығыстар мен бөлінуге әкеледі;
• дискриминация – билікке деген сенімнің жоғалуына себеп болады;
• ақиқатқа монополия орнату – тоқырау мен артта қалуға алып келеді.
Қазақстан заманауи демократияны қалыптастыра отырып, келісім мен диалогқа ерекше мән береді. Ұлтаралық және конфессияаралық келісім ұлттық құндылықтардың бірі болып саналуы да сондықтан. Елде 130-дан астам этнос өкілдерін біріктіретін Қазақстан халқы Ассамблеясы жұмыс істейді. Оның міндеті – диалог пен өзара түсіністікке жағдай жасау.
Осылайша, Қазақстандағы азшылықты құрметтеу – абстрактілі қағида емес, қоғамдық тұрақтылықтың нақты құралы.
Әртүрлілік арқылы бірлік
«Елдің бірлігі көзқарастардың біркелкілігінде емес, әр адамның таңдауын құрметтеуде» деген ой қоғамның күші — оның әралуандылығында екенін көрсетеді.
Пікірлер әртүрлі, бірақ заң мен өзара құрмет шеңберінде айтылса, қоғам тұрақты, өміршең және дамыған болады. Егер барлығы бірдей ойласа – қоғам дамуын тоқтатады.
Сондықтан демократиялық мемлекеттің міндеті – бәрін келісуге мәжбүрлеу емес, келіспеушілік елді күйретпейтіндей ережелерді қамтамасыз ету.
| Демократия | Демократия емес |
|---|---|
| Әртүрлі пікірлерді құрметтейді | Келіспейтіндерді басады |
| Тыңдауды және сендіруді үйретеді | Бағынуды талап етеді |
| Ынтымаққа келуге жағдай жасайды | Оппозицияны жояды |
| Диалог арқылы бірлік құрайды | Бірлікті күшпен орнатады |
Сайлауларда бұл қалай байқалады
Сайлау кезінде көпшілік принципі сөзбе-сөз іске асады: ең көп дауыс жинаған кандидат немесе партия жеңіске жетеді.
Бірақ азшылықтың құқықтары заңмен қорғалған:
• жеңіліс тапқан партиялардың өкілдері парламентке қатыса алады (егер белгіленген деңгейден асса),
• сайлау нәтижелеріне шағымдануға болады,
• ақпаратқа тең қол жеткізу және пікір білдіру құқығы қамтамасыз етіледі.
Бұл сайлау нәтижелеріне сенімділікті қамтамасыз етеді және жүйені тұрақты етеді. Себебі, жеңбегендер де өз пікірінің ескерілгенін сезінеді.
Әрбір азамат үшін маңызы
Қарапайым сайлаушы үшін бұл принципті түсіну маңызды, өйткені:
• бұл сайлауды «кез-келген жағдайда жеңіске жету үшін күрес» ретінде емес, ынтымақтастық механизмі ретінде қабылдауға көмектеседі;
• өз пікірінен өзгеше болған жағдайда да басқаның көзқарасын құрметтеуді үйретеді;
• тұрақты қоғамның негізі болып саналатын диалог пен төзімділік мәдениетін қалыптастырады.
Сондықтан саналы азамат тек дауыс беріп қана қоймай, тыңдауды, талқылауды және басқалармен бірге шешім қабылдауды да біледі.
📘 Нені есте сақтау маңызды
- Көпшілік қағидаты-халықтың еркін көрсететін және басқарудың тиімділігін қамтамасыз ететін шешімдер қабылдауға көмектеседі.
- Азшылықты құрметтеу-еркіндікті қорғайды және қоғамның дамуына ықпал етеді.
- Екеуінің арасындағы тепе – теңдік — диктатураны алдын алады және тұрақтылықты сақтайды.
- Елдің бірлігі-пікірлердің бірдей болуынан емес, өзара құрмет негізінде қалыптасады.
- Азаматтың рөлі – дауыс беру, басқаларды тыңдау, көпшіліктің таңдауын және азшылықтың пікір алу құқығын құрметтеу.
Қорытынды
Демократия-бұл көпшіліктің күші ғана емес, барлығы арасындағы келісім. Көпшілік азшылыққа құрметпен шешім қабылдаса және азшылық сайлау нәтижелерін мойындаса, қоғам тұрақты және әділ болады. Халықтың шынайы күші – пікірлер әртүрлі болса да, ортақ жолды тыңдау, түсіну және іздеу қабілетінде.